Jesús Suárez

Jesús Suárez El Español

Opinión

Os mortos tamén falan galego

A opinión de Jesús Suárez sobre o debate entre Samaín e Halloween

Publicada
Actualizada

Cada ano, cando se achega o remate de outubro, volvemos discutir se debemos celebrar Halloween ou Samaín, coma se a identidade dun pobo puidese resolverse escollendo o nome que poñemos no cartel dunha festa. Mentres uns compran disfraces e outros reclaman respecto polas nosas tradicións, as tendas fan caixa, os nenos preparan as bolsas e nós corremos o risco de pasar outra vez por riba do que merece unha conversa: que relación temos coa nosa cultura e que estamos facendo para transmitila.

A min non me molesta que un neno se disfrace de vampiro, chame a unha porta e pida lambetadas. Preocúpame bastante máis que recoñeza todos os monstros dunha película americana e nunca escoitase a alguén contarlle que era a Santa Compaña, por que se falaba das ánimas ou de onde viña aquel respecto que os nosos maiores lles tiñan a determinados camiños cando caía a noite. Detrás daqueles relatos había persoas, unha maneira de entender o mundo e unha lingua na que o medo tamén atopaba as súas palabras.

En Galicia, a morte tivo sitio na conversa cotiá. Nomeábase a quen faltaba, contábanse as súas historias e seguíase falando deles moitos anos despois do enterro, ás veces con tristura e outras cunha gargallada, porque tamén os mortos fixeran as súas boas parvadas cando estaban vivos. En moitas casas abondaba unha comida familiar para que alguén regresase durante uns minutos, traído por unha frase que adoitaba dicir ou por unha anécdota que todos coñecían e, aínda así, todos querían volver escoitar.

Quizais por iso me custa entender que reduzamos estas datas a unha discusión sobre cabazas estranxeiras. Aquí tamén se baleiraban e se lles poñía luz para asustar, e a recuperación do Samaín recolleu costumes que existían en distintos lugares de Galicia. Convén coñecelos e contalos con rigor, sen necesidade de presentar cada celebración actual como unha cerimonia que chegase intacta desde un pasado remoto. A nosa cultura ten riqueza abonda para que poidamos querela sen adornarlle a biografía.

O que si deberiamos preguntarnos é canto queda daquela capacidade de xuntarnos para escoitar. Había alguén que comezaba un relato, alguén que aseguraba coñecer o protagonista e outro que discutía un detalle, porque ata as aparicións tiñan versións e testemuñas pouco fiables. O medo ía medrando arredor dunha mesa e logo acompañaba a cada un de volta á súa casa. Tamén había humor, esaxeración e ganas de lle facer pasar un mal anaco a quen presumía de valente. En todo aquilo había unha maneira de estar xuntos que merece algo máis ca unha decoración de tempada.

Hoxe podemos mercar unha festa completa nunha tarde: a máscara, as teas de araña, os vasos e mesmo as frases que imos repetir. Contar unha historia esixe dedicar tempo, lembrar a quen nola contou e aceptar que quizais os nosos fillos nos fagan preguntas para as que non temos resposta. Aí comeza unha transmisión cultural que precisa conversa e presenza, cousas que dificilmente caben nunha bolsa de disfraces.

E aí entra o galego, que a miúdo aparece no nome da actividade e desaparece en canto comeza a actividade mesma. Poñemos «Samaín» en letras grandes, damos por cumprida a nosa obriga e seguimos adiante. Pero unha lingua precisa boca, oído, xogo, discusións e vida diaria. Precisa que un neno poida divertirse nela, esaxerar un susto, inventar un monstro ou escoitar un conto sen sentir que está facendo un exercicio do colexio.

Defender o noso tería que parecerse máis a iso: a utilizalo con naturalidade, a compartilo con ganas, a conseguir que forme parte dos bos recordos de alguén. Porque, se cada achegamento á cultura galega vén acompañado dunha reprimenda, acabaremos convertendo unha herdanza fermosa nunha obriga que moitos estarán desexando quitar de enriba.

Tampouco creo que Galicia teña que vivir pendente de pecharlle a porta a todo o que chega de fóra. Sabemos bastante de marchar, de regresar e de traer cousas connosco. A nosa historia está chea de viaxes e de encontros. Podemos celebrar, incorporar e cambiar; o que convén é ter algo propio que achegar a ese encontro, coñecelo o suficiente para decidir que queremos conservar e que nos apetece transformar.

Por iso gustaríame que estas datas servisen para achegarnos a quen aínda pode contarnos como as vivía, que facían na súa aldea ou no seu barrio, que lle daba medo e de quen se rían despois. Hai unha perda moi concreta cada vez que morre alguén e descubrimos que nunca lle preguntamos. Marcha unha persoa querida e, con ela, quedan sen contar nomes, expresións e pequenos episodios que dificilmente atoparemos en ningunha outra parte.

Ás veces penso que temos unha relación estraña coa memoria: emocionámonos cando alguén de fóra nos explica o valor do que tivemos ao lado toda a vida. Entón descubrimos a importancia dunha palabra que deixamos de usar, dunha historia que nos parecía cousa de vellos ou dun costume ao que non lle fixemos demasiado caso. Gustaríame que fósemos capaces de prestar esa atención antes, mentres aínda podemos sentar diante de quen sabe e pedirlle que siga contando.

Halloween pode ser unha festa estupenda. O Samaín tamén pode axudarnos a coñecer mellor o lugar no que vivimos. Hai espazo para os disfraces, para as lambetadas e para que unha cuadrilla volva á casa convencida de ter pasado moitísimo medo. Pero oxalá, nalgún momento da noite, alguén aparte o teléfono e comece a contar unha historia.

Unha de aquí, con nomes de aquí, desas que fan que un camiño coñecido pareza distinto cando toca percorrelo ás escuras.

E que, cando un neno pregunte quen lla contou, aínda saibamos responder.